Moraalfilosoof Patrick Loobuyck vindt dat mensen die het vliegtuig nemen zich niet hoeven te schamen: mijn reactie

Deze week was moraalfilosoof Patrick Loobuyck van de Universiteit Antwerpen en de Universiteit Gent in de media te horen en te lezen met een aantal van zijn meningen (De Standaard, Radio 1 en vrt.be). Het ging onder andere over de zoon van Wouter Beke, die niet mag klimaatspijbelen omdat hij zelf niet met de fiets naar de hockeyclub rijdt. En over vliegschaamte: met een schaamtegevoel op het vliegtuig stappen, beseffend dat de impact van vliegreizen gigantisch is. Loobuyck bracht een aantal duidelijke punten naar voor, waar ik het niet altijd volledig mee eens was. Een reactie.

Het is niet inconsistent om zelf regelmatig te vliegen en toch te spijbelen voor het klimaat.

Consistent vind ik het niet, maar problematisch ook niet. De klimaatmarsen hebben als doel de overheid eens goed te porren richting een ambitieuzer klimaatbeleid. Niet om de individuele consument te overtuigen zijn of haar impact te verlagen. Dus hoewel de impact van de gemiddelde Belg ferm omlaag mag, geeft het niet als die gaat betogen voor meer klimaatmaatregelen, maar toch zelf het vliegtuig neemt, elke dag een biefstuk eet of rondrijdt in een dikke SUV. Hoe meer burgers laten zien dat er een draagvlak is voor een ander beleid, hoe groter de kans dat er ergens in de regering een euro zal vallen. Je zou kunnen denken: als zelfs al de lustig vliegende burgers komen betogen voor een faire belasting van het vliegverkeer, dan moet er zeker iets gebeuren!

Het individu moet niet volledig verantwoordelijk gehouden worden voor het klimaat, er moeten structurele oplossingen komen.

Ik kan het niet roerender eens zijn met de tweede helft van die zin: structurele oplossingen mogen er eindelijk eens komen. Natuurlijk heeft Loobuyck daarin gelijk: het is dringend tijd voor een transitie! Het vliegtuig nemen is makkelijker en goedkoper dan ooit, campagnes voor vlees suggereren dat er geen vuiltje aan de lucht is en voor het renoveren van je huis met duurzame, circulaire materialen word je niet bepaald beloond. Het is hoog tijd dat er van bovenaf een tandje bijgestoken wordt.

Het individu moet niet volledig verantwoordelijk gehouden worden voor het klimaat, er moeten structurele oplossingen komen.

En nu de eerste helft van de zin. Het punt van Loobuyck is volgens mij vooral dat het niet productief is om met het moraliserende vingertje te wijzen. Daar ben ik het helemaal mee eens en dat geldt voor álle situaties: vliegen, vlees eten, zwerfafval achterlaten of irritaties in je relatie. ‘Jij doet dit niet goed. Jij doet dat fout.’ Wil je graag eens een goeie defensieve reactie uitlokken, doe het dan vooral zo – succes gegarandeerd. Aanvallen helpt bijna nooit. Een belangrijke voorwaarde om goodwill op te wekken is dat je gesprekspartners zich gerespecteerd voelen in hun eigen gewoontes en overtuigingen.

Ook het punt dat het individu niet volledig verantwoordelijk mag gehouden worden voor het klimaat, vind ik nogal wiedes. Tenzij je bijvoorbeeld aan de top van een machtig oliebedrijf staat, ben je als enkeling natuurlijk niet verantwoordelijk voor de escalatie van de klimaatverandering. Er is niet snel een groot probleem te vinden waarvoor één enkel individu volledig verantwoordelijk is.

Het vliegtuig vliegt toch zonder jou…

In mijn ogen is Loobuyck hiermee extreem pessimistisch over de kracht en het bereik van het individu. Dat vind ik vreemd, voor een academicus die met zijn mening in de media en collegezalen honderden (duizenden?) anderen beïnvloedt. Had elke deelnemer aan de klimaatmarsen gedacht dat ze als individu toch geen verschil konden maken en dat één betoger meer of minder niet opgemerkt zou worden, dan zou iedereen thuisgebleven zijn en waren er geen klimaatmarsen.

Bovendien staat een individu in deze wereld nooit op zijn geïsoleerde eentje. Als een eenzame kluizenaar zonder vrienden, familie of sociaal netwerk besluit eens één keer niet te vliegen, dan klopt de redenering van Loobuyck en zal hij waarschijnlijk geen substantieel verschil maken. Maar we zijn allemaal ingebed in een sociaal netwerk. Via social media kunnen we laten zien hoe fijn onze vliegtuigloze vakanties waren en daarmee honderden anderen inspireren of ten minste aan het denken zetten.

Uitstoot vliegtuig, trein, bus en auto

Bron: Anthesis infographics

We moeten het treinverkeer uitbouwen zodat mensen in alle vrijheid kunnen kiezen.

Ik denk dat er op zich niet veel aan te merken is op het verbeteren van het treinverkeer. Moet zeker gebeuren, net als een juiste belasting en een verduurzaming van de luchtvaart – voor zover dat mogelijk is. Maar zullen we in afwachting van die verbeteringen met zijn allen gewoon naar hartenlust blijven vliegen, wetende hoe destructief de luchtvaartsector is, en vanop onze vliegtuigstoel instemmend knikken dat het treinverkeer toch echt beter moet? Of dat de luchtvaarttechnologie dringend moet vergroenen?

De overheid spreekt ondertussen gelukkig al van een vliegtaks. Van zeven euro. Als je iemand bent die een vliegreis kan betalen, dan zal die zeven euro extra zeker keihard aankomen… Zullen burgers en bedrijven daardoor binnenkort massaal beginnen overstappen op treinreizen? Ik vrees van niet. Bovendien is het helaas duidelijk dat de luchtvaarstector nog airmijlenver staat van duurzame vliegtuigen. Experts zijn het erover eens dat áls die duurzame vliegtuigen er komen, de enorme groei van de luchtvaartsector die klimaatwinst daarvan teniet zal doen. Dus als we moeten wachten op al dan niet opgelegde maatregelen, zijn we al jaren en tonnen CO2 later.

Daarom vraag ik me af of het voor een goedgeïnformeerde reiziger wel moreel is om nog zo lang te wachten met het aanpassen van het eigen gedrag. De markt en de politiek hebben een bevestiging van de consument en burger nodig dat verandering ook echt gewild is. Ik denk dat we moeten tonen dat er een draagvlak is, want beleidsmaatregelen zijn geen eenrichtingsverkeer.

Schuldgevoelens over het klimaat zijn onwenselijk.

En dan nu de moeilijkste. Die schuldgevoelens. In wezen ben ik het eens met Patrick Loobuyck dat het onwenselijk is mensen aan te vallen over hun keuzes of hen bewust een schuldgevoel aan te praten. Maar toch heb ik hier een serieuze kanttekening bij.

Ik denk namelijk niet dat het mogelijk is om te schakelen op een systeem dat binnen de draagkracht van onze planeet functioneert zonder ook maar iemand een ongemakkelijk gevoel te bezorgen. De realiteit dat het systeem dat ons zoveel comfort bezorgt tegelijk rampzalige gevolgen heeft voor toekomstige (en zelfs huidige) generaties, is ongemakkelijk. Ook de realiteit dat onze individuele voetafdruk eigenlijk drie, vier, vijf, tot acht keer groter is dan ze idealiter zou mogen zijn, is ongemakkelijk. Individuele of collectieve gewoontes veranderen, is ongemakkelijk.

Een eerste stap richting maatschappijbreed gedragen veranderingen, is grondige informatie over het probleem verstrekken. En een pas geïnformeerde mens, die voelt zich vaak een beetje schuldig. Maar daarom moeten we het niet laten, vind ik.

Mijn conclusie

Agressieve aanvallen en beschuldigingen aan het adres van mensen die voor elke scheet het vliegtuig opspringen, zijn compleet overbodig. Geen mens die er na een frontale aanval aan denkt eens te contempleren of hij of zij wel goed bezig is. Tegelijk geloof ik wel in de individuele verantwoordelijkheid als het aankomt op vliegen of niet vliegen. Zelfs de grootste massa bestaat uit individuen. Vandaag hebben we meer dan ooit de mogelijkheid onze medemensen te mobiliseren en daarmee een draagvlak te creëren waarmee we de besluitvorming in de politiek en het bedrijfsleven een zetje kunnen geven.

Tot slot: een gemiddelde Belg die wordt geïnformeerd over de impact van de luchtvaartsector (of de landbouwsector, of de bouwsector…), die zal zich waarschijnlijk automatisch een beetje schuldig voelen. Moeten we daarom stoppen de klimaatproblematiek aan te kaarten? Integendeel! Een klein beetje schuldgevoel, dat kunnen we wel aan. Ik denk dat dit niet alleen onaangenaam kan zijn, maar ook kan leiden tot verantwoordelijkheidszin en misschien een beetje verontwaardiging of volharding. En die verontwaardigde volharders, die creëren een stevige stroming waarop het beleid kan meeliften.

Wat vinden jullie hiervan? Laat gerust een reactie achter. Ik ben oprecht geïnteresseerd in andere visies en niet te beroerd om mijn mening te herzien, als ik kan overhaald worden met goeie argumenten.

6 gedachtes over “Moraalfilosoof Patrick Loobuyck vindt dat mensen die het vliegtuig nemen zich niet hoeven te schamen: mijn reactie

  1. “De realiteit dat het systeem dat ons zoveel comfort bezorgt tegelijk rampzalige gevolgen heeft voor toekomstige (en zelfs huidige) generaties, is ongemakkelijk.”

    Hier ben ik het helemaal mee eens. Mensen leven in Europa en de Verenigde Staten graag in ruime huizen en liefst nog met een grote tuin. Dit is helemaal niet haalbaar naar de (nabije) toekomst toe. Er mag meer moeite gedaan worden om wat meer minimalistisch te leven. De comfort zoals we ze nu kennen is een grote luxe, geen recht.

    • Ja, verdichting is zeker nodig. Ik geloof dat leven op een kleinere woonoppervlakte op zichzelf óók een luxe kan blijken: minder onderhoudswerk, dus meer tijd en meer ontspanning 🙂
      Net zoals ik geloof dat een leven met een minimum aan vliegreizen ook vol verrassende en verrijkende ervaringen kan zitten 😉

Reageer

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s